Historia Dworu

"ANNO TYSIĄC PIĘĆSET I W 59 ROKU - JA KASPER SCHOFF ZWANY GOTSCHEM, Z CHOJNIKA I KARPNIK NA CZARNYM STRUMIENIU, ZA ŁASKĄ I POMOCĄ WSZECHMOGĄCEGO BOGA TEN DOM BUDOWAĆ ZACZĄŁEM".

Tak mówił napis, który jeszcze w latach 60-tych widniał na głównym portalu, ostatecznie badania dowodzą jednak, że już wcześniej istniała tu jakaś budowla. Czy istotnie sięgająca XIII stulecia, jak głosi legenda - pokażą dalsze badania. Historycy sztuki określają "Czarne" (niem. Schwarzbach im Riesengebirge) jako typowy dla czasów renesansu przykład siedziby szlacheckiej niemieckiego kręgu kulturowego na Śląsku. Dla grupy podobnych rezydencji polscy badacze dawnej architektury przyjęli określenie "dwór śląski", bynajmniej nie identyczne z pojęciem "zamek". W naszym wypadku, na codzienny użytek określenie "zamek CZARNE" jest również stosowane. Dwa pożary (1623, 1713), remonty i modernizacje (1656, 1885) nie zmieniły budowli na tyle, by miała ona bezpowrotnie utracić swój renesansowy charakter.

W roku 1679 dwór wraz z majątkiem został kupiony przez Miasto Jelenią Górę. Do czasów powojennych dwór dotrwał w dobrym stanie. Jego ostatni niemieccy dzierżawcy wyprowadzili się do Hanoweru w październiku 1946r. Od czasu przejęcia dworu przez PGR dwór miał już coraz mniej szczęścia. Zabytkowi groziła rozbiórka... Jego stan w r. 1983 widać na zdjęciu obok.

Wiosną 1981r. podczas happeningu Polskiego Klubu Ekologicznego powstał pomysł, by znaleźć jakiś obiekt, który będzie "warsztatem ekologicznym". Niebawem grupa ekologów zapoznała się z dworem położonym na obrzeżu miasta w byłej wsi Czarne. Obiekt był zdewastowany i przeznaczony do rozbiórki. Dla dworu "CZARNE" los okazał się jednak łaskawszy. W latach 1983 - 87 zostały sfinansowane najpilniejsze roboty zabezpieczające, włącznie z pełnym remontem więźby dachowej. W "epoce stanu wojennego" więcej zrobić się nie udało. W 1988 r. grupa ludzi założyła spółkę pod nazwą "Ośrodek Kultury Ekologicznej EKO". Celem działania było powołanie do życia Ośrodka, w którym ekologiczne myślenie byłoby przekładane na różne formy działania. W dniu 1.08.1990 r. przez "EKO" została ustanowiona Fundacja Kultury Ekologicznej, mająca dalej pilotować i realizować cały projekt. W 1991 r. Rada Miejska Jeleniej Góry - właściciel obiektu, podjęła uchwałę, mocą której dwór "CZARNE" przeznaczony na centrum ekologiczne, został przekazany Fundacji w nieodpłatne użytkowanie. W 1993 r. projektowi "Dwór CZARNE" nadana została ranga jednego z priorytetów w planach niemiecko-czesko-polskiego "Euroregionu Nysa". Obecnie projekt jest znany, jako Międzynarodowy Ośrodek Kultury Ekologicznej DWÓR CZARNE.

Z dziejów dworu CZARNE i okolicy

• Grudzień 1999 - luty 2002 - kompleksowe prace ogólnobudowlane i konserwatorskie w całym obiekcie i otoczeniu w ramach projektu "Budowa Komunalnego Centrum Szkoleniowo-Konferencyjnego Euroregionu Nysa DWÓR CZARNE", dofinansowanego ze środków pomocowych funduszu Phare Unii Europejskiej.
• Wrzesień 1997 - maj 1998 r. - adaptacja pierwszych pomieszczeń w parterowej części dworu; prace dofinansowane ze środków resortu kultury, przez Wojewódzki Fundusz Ochrony środowiska i Gospodarki Wodnej oraz fundusz małych projektów Phare Euroregionu Nysa
• 1995 r. - Komisja Europejska ujmuje projekt MOKE w tzw. programie indykatywnym funduszu dużych projektów PHARE/CBC do r. 1999
• 1993 r. - projekt MOKE zostaje wpisany na listę wspólnych przedsięwzięć priorytetowych polsko-czesko-niemieckiej wspólnoty transgranicznej, Euroregionu Nysa
• wrzesień 1992 r. - Fundacja Kultury Ekologicznej - animator projektu Międzynarodowego Ośrodka Kultury Ekologicznej "Dwór CZARNE" zawiera umowę z Miastem i obejmuje rolę inwestora odbudowy dworu
• 1.08.1990 r. - w celu realizacji tego projektu Ośrodka utworzona zostaje organizacja pozarządowa "non profit" - Fundacja Kultury Ekologicznej
• 18.11.1988 r. - podpisują oni deklarację ideową "EKO" i zawiązują spółkę pod nazwą Ośrodek Kultury Ekologicznej "EKO"
• marzec 1988 r. - powstaje koncepcja i program utworzenia w dworze centrum ekologicznego; zyskuje ona wielu zwolenników
• 1983-1987 r. - z funduszy W.K.Z. przeprowadzony zostaje remont zabezpieczający wraz z badaniami architektoniczno-konserwatorskimi
• 31.12.1982 r. - w Urzędzie Woj. Konserwatora Zabytków w Jeleniej Górze podpisane zostaje trójporozumienie w sprawie ratowania dworu; sygnatariuszami są: WKZ , PGR i społeczny kustosz dworu J. Jakubiec
• 1981 r. - Koło Polskiego Klubu Ekologicznego rozpoczyna kampanię o uratowanie dworu, nawiązując w tej sprawie ścisłą współpracę z Woj. Konserwatorem Zabytków w Jeleniej Górze, p. Jadwigą Skibińską; stan wojenny (13.12.81) przerywa tę kampanię
• do 1990 r. - majątkiem zarządza P.P.H. "Wojanów", pod którego "opieką" zabytek popada w ruinę (w końcu lat 70-tych jest opuszczony i zdewastowany, właściciel postuluje o rozbiórkę)
• 1945-1948 r. (?) - zarządcą majątku jest p. Kazimierz Janicki (przybył z Łodzi) ; w innych informacjach z tych lat występuje p. Firkowski (?), lub p. Janicki który przeprowadza podstawowe prace konserwacyjne, później - po powstaniu PGR - wyjeżdża do Gliwic (?)
• do r. 1945 - wieś Schwarzbach/Czarne zamieszkuje 123 niemieckich rodzin
• 1927-1945 r. - ostatnim niemieckim dzierżawcą majątku jest inż Ludwig Rahm; rodzina ta opuszcza Czarne w październiku 1946 r. (dziś w Hannowerze)
• 1885 r. i 1907 r. - przebudowa i modernizacja dworu m.in. wyburzenie traktu zewnętrznego w skrzydle wschodnim - obiekt uzyskał kształt który przetrwał do 1945 r. (mówią o tym dalsze deseczki-świadkowie z podpisami rzemieślników)
• ok. 1865 r. - dwór posiada jeszcze podwójny trakt skrzydła wschodniego i zabudowę w południowo-zachodnim. w narożniku dziedzińca (analiza mapy z tego czasu)
• 1857 r. - w wieży dworu prowadzony jest remont (zachowany "świadek", deska z tą datą)
• 1850 r. - budowa cmentarza w Czarnem (zlikwidowany w r. 1997)
• 1847 r. - dzierżawcą majątku "Schwarzbach" jest Emil von Kaempf (jego potomkowie mieszkają dziś w Bremie)
• 1835 r. - powstaje nowy budynek szkolny
• 1809 r. - majątek jest własnością Kamery Królewskiej, dzierżawiony jest przez Miasto
• 1801 r. - powstaje druga (?) mapa wsi Schwarzbach (Czarne)
• 1801 r. - pożar niszczy wszystkie zabudowania gospodarcze
• przed r. 1800 - istnieje we wsi szkoła
• 1785 r. - Majątek należy już do Kamery Królewskiej
• 1766 r. - Majątek "Schloss Schwarzbach" nadal jest własnością Miasta
• 1749 r. - powstaje pierwsza (?) mapa wsi Schwarzbach (Czarne)
• 1720-1729 r. - dwór po kolejnym pożarze (?) podupada; w wyniku odbudowy bryła dworu ulega uproszczeniu (likwidacja szczytów i ozdobnego hełmu wieży)
• 1704 r. - spis majątków ziemskich potwierdza przynależność dworu wraz z folwarkiem i gruntami dworskimi do Miasta
• 1656 r. - Ernst von Nimptsch (syn) sprzedaje wieś wraz z dworem Miastu Hirschberg ( Jelenia Góra )
• 1623 r. - w dworze wybucha pożar, zniszczeniu ulega młyn i szereg zabudowań chłopskich ( czas Wojny Trzydziestoletniej )
• 1606 r. ( inna wersja - 1619 r. ) - właścicielem Czarnego zostaje Fryderyk Nimptsch z Sokołowca a potem jego synowie - Johannes i Ernst I ( 1577 - 1673 )
• 1594 r. (?) - bezpotomnie umiera Wacław II, ostatni z Schaffgotschów władający Czarnem, właścicielem wsi, w drodze kupna, zostaje Georgius Kahlen
• 1557 r. - po jego śmierci majątek przechodzi w ręce jego synów Gottarda i Wacława II
• 1559 r. - onże rozpoczął budowę obecnego dworu w stylu wczesnego renesansu, adaptując zapewne istniejąca tu wcześniej budowlę obronną
• 1556 r. - po śmierci Wacława I majątek przejął (?) jego brat Kasper II Schoff-Gotsche
• 1534 r. - po jego śmierci majątek dziedziczy jego najstarszy syn Wacław I
• pocz. XVI w. - właścicielem wsi jest Kasper Schoff zwany "Gotsche"
• 1370 r. - sołectwo kupuje Georg von Schwarzbach
• 1305 r. - wieś "Schwarzebach" po raz pierwszy wymieniona jest w źródłach pisanych (jako wieś która wnosi stałe opłaty na rzecz wrocławskiej kurii biskupiej)
• 1301 r. - wsią włada szlachecki ród Talkenbergów a później rody: Zedlitz, Toschen, Rechenberg, Reibnitz, Liebeteller, Hohberg i Gotsche ("der von Gotschen", później: Schaffgotsch)
• Pocz. XIII w. - w dolinie Pijawnika, na sztucznej wyspie powstaje "kasztel", spalony - według legendy - w r. 1241 (?)
• IX/X w. - istnieje tu wczesnośredniowieczne osadnictwo